به منطقه آزاد قصرشیرین خوش آمدید؛ قصرشیرین؛ نفس تاریخ در میان نخلها
نام «قصر شیرین» همانطور که از آن پیداست، یادگار کاخی باشکوه از روزگار پایانی ساسانیان است؛ کاخی که خسروپرویز به پاس عشق شیرین، همسر مسیحیتبارش، بنا کرد. همان شیرین ارمنی که هنوز در فرهنگ و ادب مردم کرمانشاه میدرخشد.
اما پشت این نام، روایتهای کهنتری پنهان است. برخی زبانشناسان میگویند نام نخستین شهر «دستگرد» یا «دستجرد» بوده، همان که یونانیان «آرتمیتا»اش خواندند. «آرت» در زبان اروپایی امروز یعنی هنر، اما در یونان باستان، معماری؛ و «میتا» ریشه در واژه «ماد» دارد. پس «میتهآرته» از نگاه یونانی یعنی «معماری مادی».
گای لسترنج، ایرانشناس بریتانیایی، هم تأیید میکند که «میتاآرت» سرزمینی آباد و پهناور بوده با بخشهایی چون سرپلذهاب، کرند، باغستانان و قصرشیرین. او میگوید این شهرها در ولایت «جبلان» جای داشتند؛ نامی عربی به معنای «کوهها» که شاید اشارهای باشد به هویت زاگرسنشین ایران.
نخلستانهای قصرشیرین: جایی که «خرما» فقط یک میوه نیست؛ یک زندگی است!
نخلستان قصر شیرین با ششصد هکتار گستره، نه فقط یک باغ، که نماد زنده این دیار کهن است. این نخلها در همآمیختگی با بافت شهری، حومه و روستاهای اطراف، فراتر از محصول دادن، حافظ خاطرات تلخ و شیرین مردماند؛ از روزهای جنگ تا فصلهای سرد سال که به مقصدی برای گردشگران تبدیل میشوند.
هر سال بیش از دو هزار تن خرما از این نخلستان راهی بازارهای داخلی و جهانی میشود؛ با تنوعی به رنگ طعمها: مجول، ربی، ازرق، اشرسی، کبکاب، برحی، پیارم و زاهدی.
مراقبت از این نخلها در طول تاریخ به فرهنگ مردم بدل شده، اما در سالهای جنگ تحمیلی، آتش و بمب، بخش بزرگی از آنها را سوزاند و سربرید. با این حال، درست از میان خاکستر همین نخلها بود که فرهنگ مقاومت در قصر شیرین قد کشید.
آتشکده چهارقاپی کجاست؟
در حاشیه شهر قصرشیرین، نزدیک عمارت خسرو و همسایه اداره میراث فرهنگی.
-
تا کاخ خسرو: ۱/۵ کیلومتر، ۵ دقیقه
-
تا بان قلعه: ۱/۵ کیلومتر، ۳ دقیقه
-
تا بازارچه مرزی پرویزخان: ۵ کیلومتر، ۱۰ دقیقه
-
تا بازارچه شهری (کاروانسرای عباسی): ۲ کیلومتر، ۵ دقیقه
کاخ خسرو؛
کاخ خسرو؛ قصری برای عشق، بر کرانه تاریخ
در شهر قصرشیرین، یادگاری از خسرو دوم ساسانی برجاست؛ همان پادشاه که در جنگهای بسیار پیروز شد و لقب «پرویز» (ابرویز در زبان پهلوی به معنای فاتح) گرفت. این بنا که به «دو بنای ساسانی» شهرت دارد، قصری بزرگ و دوپیکر است که گویا خسرو برای همسر ارمنیاش، شیرین، بنا کرد.
جهت کاخ شرقی-غربی است و به باور کارشناسان، با توجه به گرمی و خشکی هوا، این عمارت اقامتگاهی دائمی نبود، بلکه تنها در زمستان و بهار بهعنوان قشلاق استفاده میشد.
سفرنامهنویسان و بازرگانان دورانهای گوناگون، وقتی از «نزهتگاه شیرین» دیدن کردهاند، چنان از شگفتی سخن گفتهاند که گویی در میان سرزمینهای آسیای غربیِ پیش از اسلام، این کاخ و باغستان پیرامونش را «پردیسی این جهانی» میدانستند.
کاخ خسرو - همان قصر شیرین امروزی - بر سر راهی تجاری و پراهمیت در تاریخ، و در همسایگی یکی از پرآبترین رودهای روزگاران، یعنی الوند، بنا شده است. ارزش این راه و رود را وقتی بهتر درمییابیم که بدانیم زمان ساخت این بنا به بیش از ۱۵۰۰ سال پیش میرسد!
امروز اما، شهر قصرشیرین در کنار ویرانههایی خفته است که روزگاری کاخ خسرو و آشیانه شیرین بود و اکنون در خواب فراموشی فرو رفته. از آن همه باغ و پردیس، نخل و انارستان، سرپرسی مولزورث سایکس، ژنرال و جغرافیدان انگلیسی، گفته است: «چیزی افزون بر ریشههای درختان که دست حسرت از خاک برآوردهاند و چیزی بیشتر از دیوارهای مخروبه نمانده است.» تنها تتمهای از شکوه دیروز؛ اما اگر گوش هوش بر خاک تفتهاش بگذاری، شاید خرام خانومانه شیرین را بشنوی، وقتی گیسو در یال پریشان شبدیز میدوخت.
کاخی در باغی به وسعت تاریخ
به نوشته سایکس: «عمارت خسرو در قصرشیرین در سمت غربی دامنههای زاگرس قرار دارد و تاریخش به آغاز سده هفتم میلادی میرسد. این کاخ در پارکی با محیط ششهزار متر بنا شده و ایوانش در برخی جاها هنوز پیداست؛ با ارتفاع شش متر و نیم.»
کاخ شیرین روی سکویی به بلندای حدود هشت متر ساخته شده و تالاری مستطیل با سقفی از طاق آجری در ضلع شرقی دارد. در انتهای قصر و در ضلع جنوبی، اتاقی بزرگ با سقف گنبدی در حیاطی مستطیل قرار دارد؛ این بخش که از طرح اصلی بیرون زده، محل بار عام بوده؛ جایی که مردم عادی در روزهایی خاص، برای دادخواهی و عرض عریضه به درگاه خسرو راه مییافتند.
کل قصر در باغستانی به درازای بیش از ۳۴۰ متر و پهنای بیش از ۱۷۰ متر بنا شده است.
معماری درون قصه
در ضلع شرقی، دو ردیف پلکان به ایوانی بزرگ میرسد که بیگمان در طبقه دوم کاخ بوده. از این ایوان، دالانی تا انتهای کاخ کشیده شده و دو سوی آن به اتاقهایی راه دارد.
میان ساختمان، سرسرایی با ۲۴ ستون آجری-سنگی، راه ورود به اتاق مخصوص خسرو بوده است؛ بزرگترین اتاق عمارت و نقطه مرکزی آن، جایی که امروز میگوییم دفتر کار و رسیدگی به امور پادشاه.
این اتاق، برخلاف دیگر اتاقهای قصر که سقف گنبدی دارند، سقفی چوبی با تزیینات هنرمندانه داشته است؛ همچون نمونههایی در تخت جمشید.
این بنا غیر از حیاط اصلی، دو حیاط دیگر هم دارد: یکی در انتها مربوط به بار عام خسرو، و دیگری در بیرون ضلع شمالی که مجموعهای از اتاقها و ساختمانی جدا از قصر است. به همین دلیل است که در بسیاری از متون، کاخ خسرو به «دو بنای ساسانی» شهرت دارد.
کاخ خسرو کجاست؟
در شهرستان قصرشیرین، نزدیک شهر و در مسیر جاده پایانه مرزی پرویزخان.
-
تا بازارچه شهری: ۴ کیلومتر، ۱۰ دقیقه
-
تا بان قلعه: ۳/۵ کیلومتر، ۷ دقیقه
-
تا کاروانسرای عباسی: ۴ کیلومتر، ۱۰ دقیقه
-
تا بازارچه مرزی پرویزخان: ۳/۵ کیلومتر، ۵ دقیقه
گنبد صوفی؛ ساده، صمیمی و پررمز و راز
کمی که از شلوغی کاخها دل بکنی، گنبد صوفی انتظارت را میکشد. چهارطاقی آجری از اواخر صفویه، بدون ذرهای تکلف. پایینترین سقف تاریخی را دارد اما بلندترین حس آرامش را. اندود آهکی اش برای مقابله با رطوبت زاگرس، معماری را به مرمت گران یاد میدهد. این بنا، حلقه گمشده میان ساسانیان و قاجاریه است.
قدمگاه امام حسن (چم امام حسن)؛ آب، نی، نخل و یک باور کهنه
در نزدیکی قصرشیرین، زیارتگاهی محلی به نام «قدمگاه امام حسن» قرار دارد. به باور کهنسالان و مورخان، وقتی امام حسن عسکری از بغداد به قصد زیارت امام رضا (ع) راهی مشهد شد، در این مکان اتراق کرد و چند روزی را سپری نمود.
این زیارتگاه در کنار رودخانهای بنا شده، از همین رو در زبان محلی (کردی) به «چم امام حسن» شهرت دارد؛ «چم» در کردی به معنای رودخانه است.
ساختمان آن، سازهای گنبدیشکل است و درونش جایگاهی نمادین به نشانه جای پای حضرت ساخته شده. در کنار چم امام حسن، چشمهای آب گرم و رودخانهای جاریست؛ مسافران و زائران باورمند، از آب گرم آن به نیت شفای بیماری، تبرک میبرند.
گورستانی کهن با نشانههایی از ایران پیش از اسلام
در صحن قدمگاه، گورستانی بسیار قدیمی دیده میشود با سنگنوشتههایی تصویری که ذهن را به سوی روزگاری دوردست میبرد. از روی جهت قبور و نقشنگارهها، میتوان حدس زد که این گورستان متعلق به زرتشتیان صدر اسلام – و شاید پیش از اسلام – باشد.
بهشت زمستانی گردشگران
این ناحیه به دلیل گرمای منطقه، پوشیده از درختچههای گرمسیری و نخل است و در فصلهای پاییز و زمستان، گردشگرانی از سراسر ایران را به سوی خود میکشاند.
اما چم امام حسن تنها یک زیارتگاه و چشمه نیست؛ این سرزمین، صحنه نبرد و شهادت جوانان ایران در جنگ تحمیلی نیز بوده و به همین دلیل، یکی از مقاصد مهم کاروانهای راهیان نور است.
قدمگاه امام حسن کجاست؟
در مسیر قصرشیرین به گیلانغرب، در درهای که با یک فرعی کوتاه از جاده اصلی جدا میشود. دسترسی نسبتاً آسان است:
-
فاصله از سرپلذهاب: ۵۵ کیلومتر، ۵۰ دقیقه
-
فاصله از گیلانغرب: ۳۵ کیلومتر، ۳۵ دقیقه
-
فاصله از قصرشیرین: ۲۵ کیلومتر، ۲۵ دقیقه
در نزدیکی قدمگاه چه ببینیم؟
چم امام حسن در میانه راه گیلانغرب و قصرشیرین، نزدیک روستاهای امام حسن علیا و سفلا واقع شده. اقلیم پیرامون آن در بهار و پاییز بسیار دلرباست و مقصدی محبوب برای گردشگران طبیعتدوست است.
دیگر جاذبههای مسیر: کاروانسرای قصر شیرین، نخلستان قصر شیرین، بان قلعه، بازارچه قصر شیرین، یادمان شهید بهشتی، عمارت خسرو، پارک قصر شیرین، کانال آبرسانی ساسانی، آتشکده چهارقاپی و…
قصرشیرین فقط مقصد نیست؛ سکوی پرتاب تو به سوی باشکوهترین جاذبههای ایران در استان کرمانشاه است. از اینجا هر جادهای به یک افسانه ختم میشود.
قصرشیرین دروازهست؛ از این در وارد شو تا گنجینههای کرمانشاه یکی یکی رو به رويت شوند!
۱. بیستون؛ کتیبهای که تاریخ را به حرف آورد!
-
فاصله از قصرشیرین: ۱۹۵ کیلومتر (۲.۵ ساعت رؤیایی رانندگی)
-
چرا باید دید؟ اینجا بزرگترین سنگنبشته جهان است. کتیبه داریوش بزرگ به سه زبان باستانی، رمزگشایی خط میخی را ممکن کرد. «فرهاد تراش» و «مجسمه هرکول» در کنارش حکایت از تمدنی میکنند که فراموشی را معنی نمیشناخت.
۲. طاق بستان؛ اولین سینمای سنگی جهان!
-
فاصله: ۱۶۵ کیلومتر (۲ ساعت)
-
چه میبینی؟ تاجگذاری خسرو پرویز در دل سنگ + شکارگاههای ساسانی با جزییاتی از زره، پارچه و حتی سازهای موسیقی + چشمهای که از پای طاق میجوشد. ترکیب آب و سنگ، نماد پاکی و قدرت در ایران باستان.
۳. معبد آناهیتا کنگاور؛ ستونهایی که از جنس شکوه اند
-
فاصله: ۲۶۰ کیلومتر
-
حقایق شگفتانگیز: دومین بنای سنگی ایران بعد از تخت جمشید. الهه آب و باروری، آناهیتا، اینجا پرستش میشده. ستونهای قطورش از هنر هخامنشی، اشکانی و ساسانی روایت میکنند.
۴. غار قوریقلعه؛ سفر به ۶۵ میلیون سال پیش!
-
فاصله: ۲۰۵ کیلومتر (از جاده زیبای اورامانات)
-
دمای درون غار: ۷ تا ۱۱ درجه (یخ میزنی از هیجان!)
-
تالارهای اعجابانگیز: «بلور»، «مریم»، «بتهوون» با استالاکتیتها و استالاگمیتهایی که شکل هیچکجای زمین را ندارند. این غار را زمینشناسان، موزه طبیعی تاریخ زمین مینامند.
۵. سراب نیلوفر؛ دریاچهای که روی آب نقاشی میکند
-
فاصله: ۱۷۵ کیلومتر
-
رازش: پوشیده از گلهای نیلوفر آبی. یک ذخیرهگاه مهم اکولوژیک در غرب ایران. مردم محلی میگویند در اعماقش گنجینههایی از دوران باستان خوابیدهاند. تو چه میدانی؟
۶. ریجاب و دالاهو (بهشت گمشده در ۸۰ کیلومتری)
-
فاصله: فقط ۸۰ کیلومتر – نزدیکترین بهشت به قصرشیرین!
-
اینجا چه خبر است؟ بلندترین آبشار ایران (آبشار پیران) + کهنترین درختان گردوی ایران + رودخانههای خروشان + قلعه یزدگرد و آرامگاه ابودجانه. این منطقه یعنی پیوند تاریخ باستان با طلوع اسلام. اسم محلیاش «ریژاو» است؛ یعنی جایی که آب میریزد.
یک راز کوچک برای آخر کار
مسافران حرفهای میگویند بهترین وقت رفتن به قصرشیرین اواخر مهر تا اوایل آذر است. هوا معتدل، خرماها تازه، و نخلستانها در زرگونترین حالت ممکن. ولی اگر در بهار میروی... ای کاش چکمه همراه داشته باشی، چون طبیعت اطراف، رودخانهها را زنده میکند و پیادهروی میان نخلها حس و حال دیگری پیدا میکند.
📣 حرف آخر: قصرشیرین منتظر توست، نه هر گردشگری...
بعضی مقصدها را برای عکس گرفتن انتخاب میکنند. قصرشیرین را برای حس کردن انتخاب کن. برای اینکه بفهمی یک منطقه آزاد چطور میتواند گنجینه تاریخ، قلب تجارت و بهشت طبیعت گردی همزمان باشد.